آنتیبیوتیکها برای سالهای متمادی به عنوان محرک رشد به طور گسترده در صنعت خوراک طیور برای بهبود عملکرد استفاده میشدند. با این حال، استفاده از آنتیبیوتیکها در دوزهای غیردرمانی، پیامد ناخواستهای به نام ایجاد مقاومت ضدمیکروبی در طیور را به همراه دارد که خطرات زیادی برای سلامت انسان ایجاد میکند و همینجا اهمیت اسانس های گیاهی در تغذیه طیور مطرح میگردد. در ادامه این بحث، در سال ۲۰۰۶ استفاده از آنتیبیوتیکها در اتحادیه اروپا به طور رسمی ممنوع شد و پس از آن کشورهای دیگر نیز از این سیاست پیروی کردند.
در همین راستا، یافتن افزودنیهای خوراکی که بتوانند به عنوان جایگزین ایمن در تولید طیور عمل کنند، به اقدامی ضروری تبدیل شد و اسانس های گیاهی در تغذیه طیور به شدت مورد توجه قرار گرفتند. اسانسها، روغنهای فراری هستند که از گیاهان مختلف استخراج میشوند و دارای فعالیتهای قدرتمند ضدباکتریایی، ضدویروسی و ضدقارچی هستند. این ترکیبات میتوانند با بهبود هضم، کاهش چربی خون و تعدیل سیستم ایمنی، جایگزینهای برتری نسبت به آنتیبیوتیکها باشند و بازدهی گله را به شکل چشمگیری ارتقا دهند.
۴ گروه اصلی اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
اگرچه اسانس های گیاهی در تغذیه طیور از هزاران سال پیش شناسایی شدهاند و استخراج آنها بیش از ۵ هزار سال پیش انجام میشده است، اما با کشف آنتیبیوتیکها تحقیقات علمی درباره آنها برای مدتی متوقف شد. امروزه ترکیب شیمیایی این مواد به دقت آنالیز شده است؛ ساختار آنها بسیار پیچیده بوده و شامل مخلوطهایی از دو گروه اصلی ترکیبات یعنی ترپنوئیدها و ترکیبات آروماتیک میشود.
اسانس های گیاهی در تغذیه طیور، بر پایه متابولیتهای ثانویه گیاهان به چهار گروه اصلی تقسیم میشوند:
- آلکالوئیدهای نیتروژندار
- فنولها
- ترپنوئیدها
- ترکیبات حاوی گوگرد
تمام این متابولیتها در اسانس های گیاهی در تغذیه طیور حاوی گروههای عاملی مشترکی همچون حلقههای بنزیلی، آلکیلها، گروههای هیدروکسیل، استروئیدها و الکلها میباشند. ترکیب متفاوت این گروههای شیمیایی منجر به تشکیل مولکولهای جدید با ساختار و فعالیت زیستی منحصربهفرد میشود. به دلیل همین ترکیب شیمیایی ویژه، روغنهای اسانسی استخراجشده از گیاهانی مانند پونه کوهی، دارچین، سیر، آویشن، نعناع فلفلی، علف لیمو و مریمگلی به طور گسترده در سراسر جهان مورد استفاده قرار میگیرند.
نحوه جذب اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
فارماکوکینتیک و نحوه جذب این ترکیبات در بدن پرنده بسیار سریع و هدفمند است. در دستگاه گوارش، مولکولهای اسانس تمایل شدیدی دارند تا با مواد غذایی هضمشده پیوند برقرار کنند. در نتیجه این پیوند، مواد فعال میتوانند با موفقیت به معده نفوذ کرده و در آنجا به طور کامل محلول و جذب شوند.
تنها دو ساعت پس از مصرف اسانس های گیاهی در تغذیه طیور، ترکیبات فعال این روغنها در بالاترین غلظت خونی خود قرار میگیرند و پس از گذشت پنج ساعت، بیشتر آنها از خون حذف میشوند. در نهایت، بخش زیادی از ترکیبات روغنهای اسانسی از طریق کلیهها دفع میشود و پلیفنولهایی که در مسیر گوارش جذب یا متابولیزه نمیشوند، مستقیماً از طریق مدفوع دفع میگردند.
درباره اهمیت سلامت روده طیور و تاثیر آن بر افزایش ضریب تبدیل فارمهای صنعتی در وبلاگ تخصصی بازرگانی محمدیان بخوانید.
مکانیسم نابودی باکتری با اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
رایجترین مکانیسم فعالیت ضدمیکروبی اسانسها، ایجاد اختلال شدید در غشای سلولی باکتریها است. تجمع ترکیبات زیستفعال در دولایه فسفولیپیدی غشای سیتوپلاسمی میکروارگانیسمها، موجب تخریب غشا، افزایش نفوذپذیری و سیالیت آن میشود. این تخریب ساختاری به نشت محتویات حیاتی داخل سلولی، اختلال در پروتئینهای غشایی و در نهایت مرگ سلول پاتوژن ختم میشود.
خاصیت آبگریزی این روغنها مستقیماً با فعالیت ضدباکتریایی آنها مرتبط است. این ویژگی موجب از بین رفتن هموستاز (تعادل) سلول میشود و میتواند به ورود مواد جدید به سلول باکتری یا مرگ قطعی آن منجر شود. از سوی دیگر، باکتریهای گرم منفی به دلیل داشتن اجزای آبدوست بیشتر در غشای خارجی خود، معمولاً نسبت به اثرات تخریبی اسانسها مقاومتر از باکتریهای گرم مثبت هستند. اسانسها همچنین برای مهار رشد قارچها از چندین مکانیسم همزمان مانند مهار سنتز دیواره سلولی و اختلال در عملکرد میتوکندری استفاده میکنند.
۳ تاثیر فیزیولوژیک اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
خاصیت تحریک رشد اسانس های گیاهی در تغذیه طیور عمدتاً به اثرات مستقیم آنها بر دستگاه گوارش مربوط میشود. اضافه کردن این ترکیبات ارگانیک به جیره، فرآیند هضم و جذب را از طریق سه مسیر زیر متحول میکند:
- افزایش خوشخوراکی خوراک و تحریک مستقیم ترشح مایعات گوارشی که هضم اولیه را بهبود میبخشد.
- تثبیت میکروبیوم (فلور طبیعی) روده، کاهش التهابات دستگاه گوارش و همچنین بهبود ساختار و رشد پرزهای روده برای جذب حداکثری.
- افزایش گردش خون در بافتها، تحریک ترشح آنزیمهای هضمی درونزاد و کاهش مؤثر سطح باکتریهای مضر در لوله گوارش.
علاوه بر این، ترکیب اسانس های گیاهی در تغذیه طیور با اسیدهای آلی نتایج شگفتانگیزی دارد؛ اختلال ایجاد شده توسط روغنهای اسانسی در غشای سلولی میتواند نفوذ اسیدهای آلی به داخل سیتوپلاسم باکتری را افزایش داده و نابودی پاتوژنها را تسریع کند.
خاصیت آنتی اکسیدانی اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
رادیکالهای آزاد (مانند سوپراکسید و پراکسید هیدروژن) در طی فعالیت طبیعی متابولیک در بدن پرنده تولید شده و در حالت عادی از بدن حذف میشوند. با این حال، بروز شرایط استرسزا باعث کمبود آنتیاکسیدانها و تجمع بیشازحد رادیکالهای آزاد میشود. این رادیکالهای مخرب موجب تخریب بافتها و همچنین ایجاد پراکسیداسیون چربیها میگردند که آسیبهای جبرانناپذیری به اجزای زیستی وارد میکند.
استفاده از آنتیاکسیدانهای طبیعی مانند اسانس های گیاهی در تغذیه طیور میتواند به طور چشمگیری وضعیت آنتیاکسیدانی پرنده را تقویت کند. در ساختار شیمیایی این روغنهای اسانسی، گروههای فنولی وجود دارند که به عنوان دهنده هیدروژن عمل میکنند. این گروهها با رادیکالهای پراکسیل در مراحل اولیه اکسیداسیون چربی واکنش داده و در نتیجه مانع تشکیل هیدروپراکسیدهای مضر میشوند. این فعالیت بیوشیمیایی موجب افزایش ظرفیت کل آنتیاکسیدانی (TAC) در بدن طیور شده و از استرس اکسیداتیو جلوگیری میکند.
تقویت سیستم ایمنی با اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
روغنهای اسانسی دارای ویژگیهای باکتریکش و باکتریواستاتیک هستند و از طریق کاهش چشمگیر جمعیت عوامل بیماریزا در بدن، به تقویت سیستم ایمنی پرنده کمک شایانی میکنند. لنفوسیتهای B در بدن طیور وظیفه تولید ایمونوگلوبولینها را بر عهده دارند که مسئول ایجاد ایمنی هومورال هستند.
استرس اکسیداتیو و عفونت از جمله عواملی هستند که موجب تولید این ایمونوگلوبولینها میشوند. برخی پژوهشگران افزایش قابلتوجه سطح پادتنهای IgG و IgM را پس از مصرف اسانس های گیاهی در تغذیه طیور گزارش کردهاند. این ترکیبات با تقویت مستقیم سیستم ایمنی، تنظیم میکروفلور روده و داشتن خواص آنتیاکسیدانی و ضدویروسی قوی، از گسترش باکتریهای مضر جلوگیری کرده و باعث بهبود کارایی مصرف خوراک و سلامت عمومی گله میشوند. البته باید توجه داشت که پاسخ ایمنی پرندگان به این مکملها ممکن است کاملاً وابسته به سن آنها باشد.
کیفیت گوشت با اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
صنعت مرغداری تنها به وزنگیری پرنده توجه ندارد، بلکه کیفیت لاشه نیز اهمیت بالایی دارد. عامل اصلی کاهش کیفیت گوشت در زمان نگهداری در سردخانه، اكسیداسیون چربیها است. پراکسیداسیون چربیها یک واکنش غیرقابل برگشت است که با اکسیداسیون اسیدهای چرب غیراشباع آغاز شده و گسترش مییابد. مهمترین عامل در بروز این اکسیداسیون نیز دسترسی بافت به اکسیژن است.
علاوه بر چربیها، اکسیداسیون پروتئینها با تشکیل پیوندهای دیسولفیدی در زنجیره سنگین میوزین، باعث افزایش سفتی و افت کیفیت گوشت میشود. اضافه کردن اسانس های گیاهی در تغذیه طیور با تقویت ظرفیت آنتیاکسیدانی گوشت، مانع از این فرآیندهای تخریبی میشود. این مکملهای طبیعی از طریق تغییر پروفایل اسیدهای چرب و افزایش پایداری اکسیداتیو، کیفیت ظاهری و ماندگاری گوشت مرغ را به شکل قابلتوجهی ارتقا میدهند.
نتیجه گیری: اسانس های گیاهی در تغذیه طیور
صنعت پرورش مدرن برای دستیابی به بالاترین سطح تولید و سلامت عمومی، نیازمند عبور از محرکهای رشد شیمیایی است. با نظر کارشناسانه متخصصین هلدینگ محمدیان، استفاده تخصصی از روغنهای عملکردی و اسانس های گیاهی در تغذیه طیور، میتواند به عنوان جایگزینی نسبی و بسیار کارآمد برای آنتیبیوتیکها مورد استفاده قرار گیرد.
این عصارههای گیاهی با تکیه بر ساختار غنی از ترپنوئیدها و فنولها، توانایی بالایی در نفوذ به دستگاه گوارش و تخریب غشای سلولی عوامل بیماریزا دارند. بهبود بهداشت خوراک، افزایش قابلیت هضم مواد مغذی، ارتقای عملکرد رشد پرنده و تقویت چشمگیر عملکردهای ایمونومدولاتوری (تنظیم سیستم ایمنی) از جمله اثرات بینظیر این ترکیبات هستند. علاوه بر این، اسانسها از طریق مکانیسمهای تنظیمکننده آنتیاکسیدانی، قادرند سلامت طیور را در سختترین شرایط استرسزای محیطی حفظ کرده و کیفیت گوشت تولیدی را تضمین نمایند. در نهایت، ادغام این روغنهای طبیعی در فرمولاسیون جیره، کلید دستیابی به توسعه پایدار و سودآوری در فارمهای صنعتی است.
