در دانش جیرهنویسی و تغذیه صنعتی، اغلب تمرکز دامداران بر روی تامین انرژی (غلات) و پروتئین (کنجالهها) است. با این حال، اگر این جیره غنی فاقد تعادل در مواد معدنی باشد، راندمان تولید گله به شدت افت خواهد کرد. عوارض کمبود مواد معدنی در دام معمولاً به صورت تدریجی آغاز میشود و زمانی خود را نشان میدهد که خسارتهای سنگین اقتصادی، از جمله افت تولید شیر، مشکلات حاد تولیدمثلی و تلفات گوسالهها رخ داده است.
مواد معدنی کاتالیزورهای اصلی در بدن حیوان هستند که در تشکیل استخوان، انقباضات عضلانی، عملکرد سیستم عصبی و تعادل اسید و باز خون نقش اساسی دارند. در این گزارش تخصصی از هلدینگ محمدیان، به بررسی دقیق عوارض کمبود مواد معدنی در دام پرداخته و راهکارهای علمی و تجاری برای جبران این کمبودها در جیره روزانه را کالبدشکافی میکنیم.
انواع مواد معدنی در تغذیه دام
برای درک بهتر عوارض کمبود مواد معدنی در دام، باید بدانیم که این عناصر بر اساس میزان نیاز روزانه حیوان به دو دسته تقسیم میشوند:
- ماکروالمنتها (پرمصرف): کلسیم، فسفر، منیزیم، سدیم، کلر، پتاسیم و گوگرد که دام روزانه در حد گرم به آنها نیاز دارد.
- میکروالمنتها (کممصرف یا اثری): سلنیوم، مس، روی، ید، آهن، منگنز و کبالت که نیاز دام به آنها در حد میلیگرم یا میکروگرم است، اما کمبود همین مقدار ناچیز فاجعهبار خواهد بود.
بهترین داروی تقویتی دام را در وبلاگ تخصصی هلدینگ محمدیان بخوانید.
اهمیت بالانس دقیق عناصر در جیره صنعتی
در مدیریت دامپروری، افزودن تصادفی مکملها به آخور کارساز نیست؛ زیرا مواد معدنی در روده دام با یکدیگر رقابت جذب دارند. برای مثال، مصرف بیش از حد کلسیم میتواند مانع جذب روی و مس شود و عوارض ثانویهای ایجاد کند. بنابراین، تامین این عناصر از طریق یک کنسانتره بالانسشده و باکیفیت ضروری است.
در بسیاری از مواقع، دامدار مکملهای معدنی را در جیره لحاظ میکند اما باز هم علائم و عوارض کمبود مواد معدنی در دام در گله مشاهده میشود. دلیل این امر، پایین بودن زیستفراهمی مکملها یا تقلب در نهادههاست. استفاده از پودر استخوان غیراستاندارد، خاکستر یا دیکلسیم فسفات نامرغوب باعث میشود روده دام نتواند مواد معدنی را جذب کند و این مواد مستقیماً از طریق فضولات دفع شوند.
عوارض کمبود مواد معدنی پرمصرف در دام
عناصر پرمصرف در موضوعع عوارض کمبود مواد معدنی در دام، مستقیماً با تولید اسکلت، حجم شیر و تنظیم مایعات بدن در ارتباط هستند. در این بخش به عوارض کمبود مواد معدنی ماکرو در دام میپردازیم.
عوارض کمبود کلسیم و فسفر
یکی از شایعترین و پرهزینهترین عوارض کمبود مواد معدنی در دام، افت سطح کلسیم خون در گاوهای شیری پس از زایمان است که به آن «تب شیر» میگویند. گاو در این حالت دچار فلجی و سردی اندامها شده و در صورت عدم تزریق وریدی کلسیم، تلف میشود. در دامهای جوان (گوساله و بره)، کمبود کلسیم و فسفر منجر به بیماری نرمی استخوان (ریکتز) میشود که در آن استخوانها خمیده و مفاصل متورم میگردند. یکی دیگر از نشانههای بارز کمبود فسفر، عارضه گندخواری (پیکا) است که دام شروع به جویدن چوب، استخوان و پلاستیک میکند.
نسبت کلسیم به فسفر در دام
در پرواربندی برهها و گوسالهها، تنظیم نسبت این دو عنصر (معمولاً ۲ واحد کلسیم به ۱ واحد فسفر) و دوری از عوارض کمبود مواد معدنی در دام، حیاتی است. برهم خوردن این نسبت به نفع فسفر (که معمولاً در جیرههای پرغلات رخ میدهد) باعث ایجاد سنگهای ادراری در دامهای نر شده که مجاری ادرار را مسدود کرده و موجب پارگی مثانه میشود.
عوارض کمبود منیزیم
منیزیم برای عملکرد سیستم عصبی ضروری است. عوارض کمبود مواد معدنی در دام در مورد منیزیم معمولاً در فصل بهار و زمانی که دامها از علوفه جوان، آبدار و با رشد سریع تغذیه میکنند دیده میشود. این بیماری که به تتانی علفزار معروف است، با علائمی چون گوشبهزنگی، لرزش عضلات، تشنج شدید و مرگ ناگهانی همراه است.
عوارض کمبود سدیم و کلر (نمک)
نمک (کلرید سدیم) ارزانترین اما یکی از حیاتیترین مکملهاست. کمبود آن باعث بیاشتهایی شدید، کاهش تولید شیر، لاغری و لیسیدن ادرار سایر دامها میشود. قرار دادن سنگ نمک در آخور، سادهترین راه پیشگیری از این عارضه است.
عوارض کمبود مواد معدنی کم مصرف در دام
گرچه این عناصر در مقادیر بسیار کم نیاز هستند، اما قلب تپنده سیستم ایمنی و تولیدمثل به شمار میروند. این بخش به طور اختصاصی به عوارض کمبود موارد معدنی میکرو در دام میپردازد.
مشکلات کمبود سلنیوم
شاید بتوان گفت پرخسارتترین عوارض کمبود مواد معدنی در دام در بخش میکروالمنتها، مربوط به سلنیوم است. سلنیوم و ویتامین E به عنوان آنتیاکسیدانهای قدرتمند عمل میکنند. کمبود آنها در اواخر آبستنی باعث ضعف عضلات رحم شده و گاو نمیتواند جفت خود را پس از زایمان به درستی دفع کند (جفتماندگی). این عارضه منجر به عفونتهای شدید رحمی (متریت) و ناباروریهای بعدی میشود.
بیماری عضله سفید در گوساله
نوزادانی که از مادران دارای کمبود سلنیوم متولد میشوند، دچار بیماری عضله سفید میگردند. در این بیماری، عضلات اسکلتی و حتی قلب نوزاد ضعیف و تحلیلرفته است، حیوان توانایی ایستادن ندارد و با کوچکترین استرس (مثل دویدن) به دلیل نارسایی قلبی تلف میشود.
عوارض کمبود مس دام
مس برای جذب آهن، تشکیل هموگلوبین و سلامت رنگدانههای پوست ضروری است. اولین نشانه کمبود مس در گله، تغییر رنگ موهاست (به عنوان مثال، موهای سیاه به رنگ قهوهای متمایل به زرد یا زنگزده در میآیند). اسهال آبکی مداوم، ضعف در استخوانسازی و لنگش نیز از دیگر عوارض کمبود مواد معدنی در دام در مورد مس است.
تاثیر مخرب کمبود روی در دام
روی نقش مهمی در سنتز کراتین (پروتئین اصلی تشکیلدهنده مو و شاخ و سم) دارد. از عوارض کمبود مواد معدنی در دام باید اشاره کنیم که کمبود این عنصر باعث بروز ضایعات پوستی (پاراكراتوزیس)، ریزش پشم در گوسفندان و مهمتر از همه، ایجاد ترک و عفونت در بافت سم دام (لنگش) میشود که یکی از دلایل اصلی حذف زودرس گاوهای شیری از گله است.
کمبود ید و بروز گواتر در نوزادان دام
درباره عوارض کمبود مواد معدنی در دام،باید بدانید ید برای ترشح هورمونهای تیروئید ضروری است. کمبود آن در جیره مادران آبستن باعث میشود نوزادان به صورت مرده، ضعیف، یا بدون مو (تاس) به دنیا بیایند و غده تیروئید آنها در ناحیه گردن به شدت متورم باشد (گواتر). استفاده از نمک یددار به راحتی این مشکل را حل میکند.
جدول علائم و عوارض هر ماده معدنی در دام
در جدول زیر به طور خلاصه و البته جزئی تمام عوارضی که ممکن است از کمبود مواد معدنی در دام ایجاد شود را آوردهایم تا بتوانید با عواقب استفاده از مکمل یا خوراک دام و طیور بیکیفیت آشنا شوید.
نوع ماده معدنی بارزترین علائم و عوارض کمبود در گله حساسترین زمان برای بروز کمبود بهترین منابع تامین در جیره (کنسانتره) کلسیم (Ca) و فسفر (P) تب شیر (پارسیس زایمانی)، نرمی استخوان، گندخواری (پیکا)، کاهش تولید شیر روزهای ابتدایی پس از زایمان و دوران رشد سریع گوساله دیکلسیم فسفات (DCP)، پودر صدف، سنگ آهک سلنیوم (Se) جفتماندگی، افت گیرایی تلقیح، بیماری عضله سفید در نوزادان اواخر آبستنی (دوره خشکی) و بدو تولد پرمیکسهای تخصصی سلنیوم و ویتامین E مس (Cu) رنگپریدگی و متمایل شدن موها به زردی، کمخونی، اسهال مزمن، لنگش در تمام طول دوره پرورش و چرا در مراتع فقیر آجرهای لیسیدنی معدنی، مکملهای سولفات مس روی (Zn) ضایعات پوستی (پاراكراتوزیس)، ریزش پشم و مو، مشکلات حاد سم دام دورههای استرس و مصرف بالای کلسیم (که جذب روی را مختل میکند) مکملهای معدنی کممصرف، روی آلی (کِلاته) منیزیم (Mg) لرزش عضلانی، تشنج، تتانی علفزار (مرگ ناگهانی) بهار (زمان مصرف علوفه جوان و آبدار مرتع) اکسید منیزیم در کنسانتره، سنگ نمک منیزیمدار
تامین مکمل معدنی با گروه بازرگانی محمدیان
تنها راهکار قطعی برای در امان ماندن از خسارتهای سنگین ناشی از عوارض کمبود مواد معدنی در دام، تامین نهادهها و مکملهای اصل و دارای آنالیز آزمایشگاهی معتبر است. گروه بازرگانی محمدیان با شناخت دقیق از حساسیتهای فیزیولوژیک در صنعت دامپروری، سبد کاملی از باکیفیتترین منابع معدنی شامل دیکلسیم فسفات خالص، پرمیکسهای ویتامینه-معدنی درجه یک، مکملهای تخصصی روی، سلنیوم و همچنین غلات پایه را تامین میکند. کارخانجات خوراک و مجتمعهای پرورشی میتوانند با تکیه بر اصالت کالاهای ارائه شده توسط هلدینگ محمدیان، جیرهای کاملاً بالانسشده تولید کرده و ریسک بیماریهای متابولیک را در گله خود به صفر برسانند.
نتیجه گیری: عوارض کمبود مواد معدنی در دام
در نهایت، باید پذیرفت که عوارض کمبود مواد معدنی در دام یک تهدید جدی، اما کاملاً قابل کنترل است. هزینهای که دامدار برای خرید مکملهای معدنی باکیفیت پرداخت میکند، در برابر هزینههای دامپزشکی، داروهای تزریقی، افت تولید شیر و تلفات گوسالهها ناچیز است. مدیریت هوشمندانه ایجاب میکند که با استفاده از مشاورههای تخصصی جیرهنویسی و تامین اقلام اولیه از مراکز معتبر و قدرتمندی چون گروه بازرگانی محمدیان، یک سپر دفاعی مستحکم برای سلامت و بهرهوری گله خود ایجاد کنید.
شایعترین عوارض کمبود مواد معدنی در دام در هفتههای اول زایمان چیست؟
در گاوهای شیری، افت شدید کلسیم و فسفر منجر به تب شیر (پارسیس زایمانی) میشود. همچنین کمبود سلنیوم باعث جفتماندگی و عفونتهای رحمی میگردد که از شایعترین مشکلات هفتههای اول پس از زایمان هستند.
چرا دامها شروع به خوردن خاک، پلاستیک یا استخوان میکنند؟
این رفتار که به آن گندخواری یا عارضه «پیکا» میگویند، یکی از بارزترین عوارض کمبود مواد معدنی در دام، به ویژه کمبود شدید عنصر فسفر در جیره است. با بالانس کردن دیکلسیم فسفات در کنسانتره، این مشکل به سرعت برطرف میشود.
بهترین راه جلوگیری از لنگش دام به کمک مواد معدنی چیست؟
استفاده منظم از مکملهای حاوی «روی» و «مس» به صورت آلی (کلاته) در جیره، بافت کراتین سم را به شدت سخت و مقاوم کرده و از ترک خوردگی و نفوذ عفونت (لنگش) جلوگیری میکند.
آیا مصرف نمک برای همه دامها الزامی است؟
بله، سدیم و کلر (نمک) برای تنظیم فشار مایعات بدن و تحریک اشتهای دام حیاتی هستند. قرار دادن سنگ نمک یا آجرهای لیسیدنی معدنی در آخور، سادهترین راه برای رفع نیاز طبیعی دام به این مواد است.
برای خرید عمده بهترین مکملهای معدنی و ویتامینه دامی به کجا مراجعه کنیم؟
برای تامین مطمئن انواع دیکلسیم فسفات، پرمیکسهای تخصصی و آجرهای لیسیدنی با آنالیز تضمینی، گروه بازرگانی محمدیان به عنوان یکی از بزرگترین مراجع تامین نهادههای دامی در کشور، آماده ارائه باکیفیتترین محصولات به دامداران و کارخانجات خوراک میباشد.
