سازمان ایمنی غذای اروپا (EFSA) ترکیبات و مکمل‌های مورد استفاده در جیره را به پنج دسته کلی طبقه‌بندی می‌کند: حسی (طعم‌دهنده‌ها)، تغذیه‌ای (ویتامین‌ها و اسیدهای آمینه)، فناورانه (اسیدهای آلی، آنتی‌اکسیدان‌ها، چسب‌ها و غیره)، زیست‌فناوری (آنزیم‌ها، پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها و برخی فیتوژنیک‌ها) و کوکسیدیواستات‌ها. شناخت کاربرد انواع افزودنی خوراک طیور برای حمایت از فرآیندهای متابولیکی، کاهش اثرات استرس‌های محیطی و بهبود کیفیت نهایی محصولات در مرغداری‌های صنعتی کاملاً ضروری است. در این مقاله تخصصی از وبلاگ گروه بازرگانی محمدیان به بررسی انواع افزودنی در جیره طیور می‌پردازیم.
نقش افزودنی و طعم دهنده در جیره
هر ماده‌ای که ویژگی‌های ارگانولپتیک خوراک و یا ویژگی‌های بصری غذای با منشأ حیوانی را افزایش داده یا اصلاح کند، یک افزودنی حسی محسوب می‌شود. این گروه عملکردی شامل رنگ‌دهنده‌ها و ترکیبات طعم‌دهنده است. موادی که به مواد خوراکی اضافه می‌شوند، خوش‌خوراکی یا بوی خوراک را بهبود می‌بخشند تا پرنده تمایل بیشتری به مصرف دان داشته باشد. استفاده از طعم‌دهنده‌ها در میان انواع افزودنی خوراک طیور می‌تواند اهداف متعددی نظیر پوشش بوی نامطبوع و جذب حیوان را دنبال کند.
حذف بوی نامطبوع و جایگزینی اقلام خوراکی طیور
علیرغم ارزش غذایی خوب انواع افزودنی خوراک طیور، برخی از مواد خوراکی ممکن است بوی نامطبوعی داشته باشند (مانند بوی صابون، بوتیریک، ترشیدگی و غیره) که می‌تواند میزان خوراک مصرفی حیوان را به شدت کاهش دهد. علاوه بر این، برخی از مواد افزودنی (مانند ملاس) تنوع قابل‌توجهی در قیمت و کیفیت نشان می‌دهند که باعث ایجاد علاقه به جایگزینی جزئی یا کامل آن‌ها می‌شود. جایگزینی یک ماده با قیمت بالا با یک طعم‌دهنده که دارای پروفایل معطر قابل مقایسه است، همراه با یک شیرین‌‌کننده، امکان حفظ همان عطر را در عین کاهش هزینه‌ها فراهم می‌آورد. دستیابی به تعادل بهینه بین صرفه‌جویی در هزینه و ادراک حسی نیازمند تنظیم دقیق دوزها است.
افزودن انرژی و ایجاد ثبات در فرمولاسیون
یکی از اهداف اصلی طعم‌دهی با انواع افزودنی خوراک طیور، افزایش جذابیت خوراک است. طیور تمایل دارند به خوراک خود پاسخ دهند و در انتخاب آن گزینش‌گر باشند؛ آن‌ها می‌توانند حتی به تغییرات جزئی حساس باشند که این امر ممکن است منجر به مقاومت در برابر مصرف دان شود. با این حال، فرمولاسیون خوراک به طور مداوم بر اساس در دسترس بودن، کیفیت و هزینه مواد اولیه در حال تحول است. معرفی یک طعم‌دهنده به کاهش تفاوت‌های بین دسته‌های تولید کمک می‌کند، نوسانات را کاهش می‌دهد و انعطاف‌پذیری بیشتری را در اختیار فرمولاتورها قرار می‌دهد. این امر پذیرش بهتر خوراک را توسط حیوانات مزرعه تضمین می‌کند.
موادی که به خوراک طیور رنگ می‌دهند
بخش حقوقی اتحادیه اروپا در آیین‌نامه (EC) شماره ۱۸۳۱/۲۰۰۳ دستورالعمل‌هایی را برای مجوز، بازاریابی و برچسب‌گذاری تعیین کرده و استفاده از انواع افزودنی خوراک طیور را تنظیم می‌کند. رنگ‌دهنده‌ها به‌عنوان افزودنی‌های حسی طبقه‌بندی می‌شوند که ویژگی‌های بصری غذای مشتق‌شده از حیوان را تغییر یا بهبود می‌بخشند. زانتوفیل‌ها به خوراک اضافه می‌شوند تا به زرده تخم‌مرغ رنگ طلایی بدهند و پوست جوجه‌های گوشتی را رنگ‌آمیزی کنند تا محصولاتی تولید شود که نیازهای زیبایی‌شناختی مصرف‌کننده را برآورده سازد. به دلیل کاربردهای جدید و متعدد زانتوفیل‌ها، تقاضای رو به رشدی برای آن‌ها در بازار جهانی وجود دارد.
تأثیر کاروتنوئیدها بر سلامت گله
حضور رنگ‌دانه‌های طبیعی در زنجیره غذایی به همراه انواع افزودنی خوراک طیور می‌تواند منافع فراتری از زیبایی ظاهری داشته باشد. آستاگزانتین و کانتاگزانتین نمونه‌هایی از رنگ‌دانه‌های کاروتنوئیدی طبیعی هستند که می‌توانند به عنوان انواع افزودنی خوراک طیور به خوراک حیوانات اضافه شوند تا محصولات نهایی برای مصرف‌کنندگان خوشایندتر شوند. اگرچه بحث‌برانگیز است که این رنگ‌دانه‌ها صرفاً ارزش زیبایی‌شناختی دارند، اما نشان داده شده است که هر دو رنگ‌دانه آستاگزانتین و کانتاگزانتین سلامت و رفاه حیوانات را مستقیماً بهبود می‌بخشند. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد اگر این رنگ‌دانه‌ها از طریق گوشت و تخم‌مرغ وارد زنجیره غذایی انسان شوند، ممکن است برای سلامت انسان نیز مفید باشند.
انواع افزودنی تغذیه ای در خوراک طیور
عملکرد بیولوژیکی منظم و فرآیندهای متابولیکی جوجه‌های گوشتی باید با اصلاح و تأمین مواد مغذی از طریق انواع افزودنی خوراک طیور پشتیبانی شود. رایج‌ترین ترکیبات برای کاهش استرس گرمایی و افزایش تولید، ویتامین‌ها و اسیدهای آمینه هستند. برای پشتیبانی از وضعیت آنتی‌اکسیدانی حیوانات، افزایش تراکم ویتامین‌های خوراکی مانند A، E و C فراتر از حداقل نیاز، بسیار مهم است. ویتامین‌ها به دو گروه محلول در آب (گروه B و C) و محلول در چربی (A، D، E و K) تقسیم می‌شوند. از آنجایی که طیور می‌تواند ویتامین C را سنتز کند، معمولاً به‌عنوان یک ماده مغذی ضروری در نظر گرفته نمی‌شود؛ با این حال، مکمل ویتامین C در جیره ممکن است در شرایط چالش‌برانگیز مانند استرس گرمایی بسیار مفید باشد.
کاربرد اسید آلی در اکولوژی روده
در تولید امروزی جوجه‌های گوشتی، انواع افزودنی خوراک طیور مانند اسیدها و نمک‌های آلی کاملاً حیاتی هستند زیرا در رشد مؤثر بوده و به کاهش اثرات منفی عوامل استرس‌زا کمک می‌کنند. آن‌ها اکولوژی و مورفولوژی روده کوچک را بهبود می‌بخشند که منجر به تولید جوجه‌های گوشتی باکیفیت‌تر و سالم‌تر می‌شود. با ممنوعیت استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها به دلیل افزایش مقاومت آنتی‌بیوتیکی، از محرک‌های رشد جایگزین مانند اسیدهای آلی برای حفظ سطح مطلوب سلامت و بهره‌وری استفاده می‌شود. اسیدهای آلی از نظر شیمیایی اسیدهای ضعیفی هستند که فقط تا حدی در گوارش تفکیک می‌شوند و کاملاً ایمن در نظر گرفته می‌شوند.
اسیدهای آمینه و راهکار مقابله با استرس گرمایی
به خوبی شناخته شده است که پروتئین خام (CP) جیره غذایی منجر به تولید گرمای بیشتر در فرآیند هضم می‌شود که می‌تواند وضعیت هایپرترمیک (تنش گرمایی) جوجه‌های گوشتی را به خطر بیندازد. مکمل اسید آمینه (AA) برای جبران دریافت پروتئین خام جیره بسیار مهم است. اگرچه منابع خوراک طبیعی مواد مغذی را در اختیار جوجه‌ها قرار می‌دهند، اما مکمل‌های مصنوعی اغلب برای برخی اسیدهای آمینه ضروری (لیزین، متیونین، ترئونین و تریپتوفان) تأمین می‌شوند. ممکن است با افزودن دقیق اسیدهای آمینه مصنوعی، تعادل کلی اسیدهای آمینه بهبود یابد و مقدار پروتئین خام در خوراک طیور کاهش یابد.
بر اساس مطالعات، حداکثر عملکرد جوجه‌های گوشتی به انواع افزودنی خوراک طیور حاوی ده اسید آمینه ضروری نیاز دارد: لیزین، متیونین، تریپتوفان، ترئونین، آرژنین، ایزولوسین، لوسین، هیستیدین، فنیل‌آلانین و والین. از آنجایی که سطوح کافی متیونین، لیزین و ترئونین برای حمایت از رشد مطلوب لاشه تجاری مورد نیاز است، بسیاری از متخصصان از مقادیر پیشنهادی شورای تحقیقات ملی (NRC) استفاده می‌کنند.
آزولا و ریزجلبک در تغذیه طیور
پروتئین جیره از انواع افزودنی خوراک طیور، به‌عنوان منبع اسیدهای آمینه، برای سلامت استخوان، رشد عضلات و تولید تخم‌مرغ عمل می‌کند. مکمل‌های اسید آمینه کریستالی به پرنده کمک می‌کنند تا سطح نیتروژن خود را بهینه کند. در حال حاضر، کنجاله سویا به دلیل سطح پروتئین عالی، ترکیب اسید آمینه و در دسترس بودن، به عنوان ماده اولیه اصلی عمل می‌کند. با این حال، برای تضمین پایداری طولانی‌مدت تولید، یک منبع پروتئینی جایگزین با محتوای غذایی مشابه به شدت مورد نیاز است. سرخس آبی هتروسپوروس به نام آزولا (Azolla pinnata) به‌طور گسترده پراکنده است و می‌تواند به‌عنوان منبع پروتئین برای مرغ استفاده شود. همچنین ریزجلبک‌ها توجه زیادی را به عنوان یک جایگزین پایدار برای مواد سنتی به خود جلب کرده‌اند.
افزودن آنتی‌اکسیدان به خوراک پرنده
تولید بیش از حد رادیکال‌های آزاد و استرس اکسیداتیو مشکلات بسیار رایجی در تولید صنعتی طیور هستند، زیرا جلوگیری از فشارهای محیطی تقریباً غیرممکن است. بنابراین، انواع افزودنی خوراک طیور مثل آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی در فرمولاسیون انواع افزودنی خوراک طیور باید مورد توجه جدی قرار گیرد. آنتی‌اکسیدان‌ها با محافظت از میزبان در برابر اثرات مخرب رادیکال‌های آزاد و عواقب سمی پراکسیداسیون لیپیدی، نقش مهمی در حفظ سلامت و تولید مرغ‌های تخم‌گذار ایفا می‌کنند. نشان داده شده است که آنتی‌اکسیدان‌های مختلف (طبیعی و مصنوعی)، اثرات استرس اکسیداتیو را در طول تولید کاهش یا به تأخیر می‌اندازند.
مدیریت استرس اکسیداتیو و حفظ کیفیت خوراک
استرس اکسیداتیو بر وضعیت فیزیولوژیکی، رفتاری و بیوشیمیایی جوجه‌های در حال رشد تأثیر گذاشته و کیفیت گوشت را کاهش می‌دهد. این تنش مخرب توسط تعدادی از شرایط محیطی مانند رطوبت بالا، نور خورشید، سرعت باد و دمای محیط ایجاد می‌شود و بیماری‌های مزمن التهابی را آشکار می‌سازد. خوراک حیوانات حاوی پروتئین‌ها و چربی‌هایی است که در معرض رادیکال‌های آزاد ترشیده شده، ارزش غذایی خود را از دست داده و سمومی را آزاد می‌کنند که به سلامت حیوان آسیب می‌زند. افزودن منظم آنتی‌اکسیدان‌ها و انواع افزودنی خوراک طیور به محافظت از خوراک طیور در برابر تخریب در طول ذخیره‌سازی کمک می‌کند.
اهمیت پلت سازی و کاربرد بایندر در خوراک طیور
رایج‌ترین روش فرآوری حرارتی مورد استفاده برای تولید خوراک طیور، پلت‌سازی است و صنعت طیور تجاری مدت‌هاست که مزایای تغذیه جیره‌های پلت را نسبت به جیره‌های آردی تشخیص داده است. به دلیل افزایش هزینه‌ها، جستجو برای کاهش ضایعات خوراک ضروری شد و استفاده از پلت‌ها برای به حداقل رساندن اتلاف خوراک، یک روش کاملاً مفید است.
برای حفظ ساختار پلت، از چسب‌ها (بایندرها) به‌عنوان عوامل سفت‌کننده استفاده می‌شود که با ایجاد پل‌های جامد از طریق واکنش‌های شیمیایی، پیوندهای قوی بین ذرات ایجاد می‌کنند. چسب‌ها علاوه بر جلوگیری از خرد شدن و سایش پلت‌ها در طول جابجایی و ذخیره‌سازی، با پر کردن فضاهای منفذی بین ذرات، استحکام آن‌ها را افزایش می‌دهند.
مواد چسبنده مانند لیگنوسولفونات، بنتونیت (سدیم یا کلسیم) و سپیولیت از نوع بی‌اثر و بدون ارزش غذایی هستند، در حالی که چسب‌های طبیعی مانند گلوتن گندم یا نشاسته‌ها ارزش تغذیه‌ای نیز دارند. پلیمرهایی مانند کربوکسی‌متیل سلولز (CMC)، آلژینات، آگار، کاراگینان، صمغ گوار، ژلاتین و پکتین نمونه‌هایی از چسب‌های اصلاح‌شده در تولید خوراک هستند.
نتیجه‌گیری: انواع افزودنی خوراک طیور
دستیابی به حداکثر پتانسیل ژنتیکی پرندگان در سیستم‌های پرورش متراکم، نیازمند فرمولاسیون دقیق و استفاده هوشمندانه از انواع افزودنی خوراک طیور است. همانطور که بررسی شد، تأمین مواد مغذی پایه به تنهایی برای مقابله با استرس‌های محیطی و حفظ راندمان تولید کافی نیست. استفاده علمی از طعم‌دهنده‌ها برای حفظ مصرف یکنواخت دان، رنگ‌دانه‌ها برای ارتقای بازارپسندی، و اسیدهای آمینه برای کاهش پروتئین خام و مهار استرس گرمایی، پایه‌های یک جیره‌نویسی مدرن را تشکیل می‌دهند. در کنار این موارد، محافظت از بافت خوراک و سلامت روده از طریق آنتی‌اکسیدان‌ها، اسیدهای آلی و بایندرهای پلت‌سازی، کیفیت نهایی گوشت و تخم‌مرغ را تضمین کرده و سودآوری مرغداری‌ها را در شرایط رقابتی بازار تثبیت می‌نماید.
