در صنعت دامپروری، مدیریت خوراک دام و طیور مهمترین عامل برای حفظ سلامت دام و افزایش سود مجموعه است. یکی از راهکارهای خوب در این زمینه، جایگزینی خوراکهای سنتی و آردی با خوراک پلت است.
خوراک پلت نوعی از فرم خوراک است که در آن اجزای مختلف جیره آسیاب شده و تحت فشار و گرما به استوانههای فشرده تبدیل میشوند. این فرآیند نه تنها حملونقل و انبارداری را آسان میکند، بلکه تاثیر مستقیمی بر هضم و جذب مواد مغذی در بدن دام و طیور دارد.
در این مقاله از بازرگانی محمدیان به بررسی اینکه خوراک پلت چیست و چه فرآیند تولید و مزایای اقتصادی و بهداشتیای دارد، میپردازیم.
خوراک پلت چیست؟
خوراک پلت، یک نوع خوراک فشرده و جدید است که در آن جیره غذایی فرموله شده (شامل غلات، پروتئینها، ویتامینها و مواد معدنی) به صورت کاملاً همگن مخلوط شده است. این مخلوط از منافذ دستگاهی به نام “پلت میل” عبور داده میشود. در نتیجه این کار، دانههایی استوانهای شکل با قطر و طول مشخص تولید میشود که هر دانه از آن، حاوی تمام مواد مغذی مورد نیاز حیوان است.
برخلاف روشهای سنتی که دامدار مواد را به صورت دستی مخلوط میکرد، در پلت کردن، امکان تفکیک اجزا توسط دام وجود ندارد.
تولید خوراک پلت چگونه است؟
تولید خوراک پلت صرفاً فشردن مواد نیست؛ بلکه یک فرآیند دقیق مهندسی است که کیفیت نهایی آن را دامداران پس از استفاده متوجه میشوند.
مرحله اول
در خط تولید پلت، مواد اولیه پس از آسیاب شدن وارد دستگاهی میشوند که در این مرحله بخار آب داغ به مواد تزریق میشود. این بخار باعث پخت اولیه مواد، میکروبزدایی و افزایش چسبندگی ذرات به یکدیگر میشود. سپس مواد خمیری شکل با فشار بسیار زیاد از بخشی استوانهای شکل مانند لوله عبور کرده و برش میخورند.
مرحله دوم
یکی از مهمترین اتفاقات شیمیایی در فرآیند پلتینگ، همین مرحله دوم یعنی ژلاتینه شدن نشاستهی غلات است. حرارت و رطوبت باعث میشود ساختار نشاسته موجود در ذرت و جو باز شده و تبدیل به ساختاری قابل هضمتر شود. این تغییر ساختار باعث میشود آنزیمهای گوارشی دام و طیور بتوانند با سرعت و راندمان بالاتری مواد مغذی را جذب کنند.
مزایای اصلی خوراک پلت
استفاده از خوراک پلت در مقایسه با خوراک آردی یا مش، مزایای متعددی دارد که مستقیماً بر بازدهی اقتصادی یک دامداری اثر میگذارد.
خرید خوراک فشرده دام و طیور
دام و طیور به طور غریزی تمایل دارند اجزای خوشخوراک و درشت جیره (مثل دانههای ذرت) را جدا کرده و بخورند و بخشهای ریزتر (که معمولاً حاوی مکملهای ویتامینی و معدنی گرانقیمت هستند) را در آخور باقی بگذارند. در خوراک پلت، تمامی مواد با هم ترکیب و فشرده شدهاند و حیوان مجبور است جیره بالانس شده را به طور کامل مصرف کند. این موضوع خوشبختانه باعث رشد یکنواخت گله میشود.
کاهش دورریز خوراک دام و طیور
در تغذیه با خوراک آردی، بخش قابل توجهی از خوراک به صورت گرد و غبار هدر میرود یا از دهان دام به بیرون میریزد. از طرفی چگالی بالای پلت باعث میشود حجم معده حیوان بهینه پر شود و هدررفت فیزیکی خوراک به حداقل برسد. مجموع این عوامل باعث سود دامداری میگردد؛ یعنی با مصرف مقدار کمتری خوراک، وزن بیشتری تولید میشود.
افزایش بهداشت و مراقبت از دام و طیور
یکی دیگر از مزایای خوراک پلت این است که حرارت بالا در تولید خوراک پلت باعث از بین رفتن بسیاری از باکتریهای بیماریزا مانند سالمونلا و اشرشیاکلی میشود. بنابراین خوراک پلت نسبت به خوراک خام یا مش، از نظر بهداشتی سالمتر است و ریسک انتقال بیماری از طریق خوراک را کاهش میدهد.
کاهش مشکلات تنفسی در دامداری
وجود گرد و غبار در سالنهای پرورش، به ویژه در مرغداریها، یکی از عوامل اصلی بیماریهای تنفسی است. خوراک پلت به دلیل بافت فشرده و منسجم، گرد و خاک بسیار کمی تولید میکند که این موضوع به بهبود هوای سالن و سلامت ریه دام و طیور کمک میکند.
تفاوت خوراک پلت با خوراک آردی
تفاوت اصلی این دو نوع خوراک در ساختار فیزیکی و ظاهری و نحوه تولید آنها است. خوراک آردی مخلوطی از مواد آسیاب شده است که هیچگونه فرآیند پخت یا فشردگی روی آن انجام نشده است. در مقابل، پلت فرآوری شده است. تحقیقات نشان میدهد که در مرغهای گوشتی، استفاده از پلت میتواند سرعت رشد را به دلیل افزایش مصرف خوراک و هضم بهتر، به طور معنیداری افزایش دهد.
آیا استفاده از خوراک پلت معایبی هم دارد؟
با وجود تمام مزایا، نکاتی درباره خوراک پلت وجود دارد که باید مد نظر دامداران قرار گیرد.
هزینه تولید بالای خوراک پلت
به دلیل استفاده از تکنولوژی پیشرفته، مصرف برق و بخار و استهلاک دستگاهها، قیمت تمام شده هر کیلوگرم خوراک پلت معمولاً بالاتر از خوراک آردی است. با این حال، بهبود عملکرد گله معمولاً این هزینه اضافی را جبران میکند.
حساسیت دام به خوراک پلت
اگر در تولید پلت از مواد اولیه نامرغوب استفاده شود یا تنظیمات دستگاه صحیح نباشد، پلتها ممکن است بیش از حد سفت شوند (که حیوان تمایلی به خوردن آن ندارد) یا بیش از حد نرم شوند (که سریع پودر میشوند).
نکات کلیدی در نگهداری و مصرف خوراک پلت
برای حفظ کیفیت پلت، انبارداری صحیح بسیار مهم است. این محصول نباید در معرض رطوبت مستقیم قرار گیرد، زیرا به سرعت بافت خود را از دست داده و کپک میزند. همچنین در حمل و نقل باید از سیستمهایی استفاده شود که کمترین ضربه را به دانهها وارد کنند تا درصد خاکه شدن بار به حداقل برسد.
جمعبندی: آیا خوراک پلت ارزش خرید دارد؟
خوراک پلت یک انتخاب هوشمندانه برای دامداریهای صنعتی و نیمهصنعتی است. اگرچه قیمت خرید آن بالاتر از خوراک خام است، اما با در نظر گرفتن کاهش هدررفت خوراک، افزایش سرعت وزنگیری، بهبود ضریب تبدیل و کاهش بیماریها، در نهایت حاشیه سود تولیدکننده را افزایش میدهد. برای دستیابی به بهترین نتیجه، تهیه پلت از کارخانجات معتبر که اصول استاندارد پخت و تراکم را رعایت میکنند، ضروری است.
آیا خوراک پلت برای همه دام ها مناسب است؟
بله، خوراک پلت با فرمولاسیونهای مختلف و در سایزهای متفاوت (قطر ۲ تا ۱۰ میلیمتر) تولید میشود تا برای انواع دام (سبک و سنگین) و طیور در سنین مختلف مناسب باشد.
آیا میتوان خوراک پلت را با آب مخلوط کرد؟
خیر، خیس کردن پلت باعث از هم پاشیدن بافت فشرده آن میشود و عملاً مزیت "پلت بودن" را از بین میبرد. همچنین رطوبت باعث فساد سریع و ترشیدگی خوراک میشود.
ماندگاری خوراک پلت چقدر است؟
در شرایط انبارداری استاندارد (خشک و خنک)، خوراک پلت معمولاً تا ۳ الی ۴ ماه قابلیت نگهداری دارد. پس از این زمان، ممکن است ویتامینهای موجود در آن اکسید شده و کیفیت تغذیهای افت کند.
آیا پلت باعث کاهش چربی شیر در گاوهای شیری میشود؟
اگر اندازه پلت خیلی ریز باشد یا فیبر موثر جیره کم باشد، ممکن است نشخوار کاهش یافته و چربی شیر افت کند. در تغذیه گاو شیری، پلت باید حتماً در کنار علوفه خشبی با کیفیت مصرف شود.
