در نگاه اول، اضافه کردن بنتونیت یا همان نوعی خاک رس به خوراک گران‌قیمت دام و طیور ممکن است عجیب به نظر برسد؛ اما در اصول تغذیه، بنتونیت یک افزودنی ساده نیست. بنتونیت یک محصول چندمنظوره و مهم است و به همین دلیل افراد به دنبال خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور هستند. با افزایش قیمت خوراک دام و طیور و شیوع مشکلاتی مثل قارچ‌زدگی در غلات، خواص بنتونیت مهم‌تر و قابل‌توجه‌تر شده است.
به طور کلی بنتونیت می‌تواند سلامت دستگاه گوارش دام را تضمین کرده و از هدررفت سرمایه جلوگیری کند. در این مقاله از بازرگانی محمدیان به خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور اشاره می‌کنیم و دلایل علمی استفاده از آن را بررسی می‌کنیم.
بنتونیت چیست و در بدن دام چه اثری می گذارد؟
قبل از بررسی خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور، باید بدانیم بنتونیت در بدن حیوان چه می‌کند. این ماده نه هضم می‌شود و نه جذب؛ بلکه اثرات خاص دیگری دارد که در این بخش به آن‌ها اشاره می‌کنیم.
جذب سطحی سموم قارچی
بنتونیت دارای بار الکتریکی منفی قوی است. بسیاری از سموم قارچی به‌ویژه آفلاتوکسین‌ها، مولکول‌هایی قطبی با بار مثبت هستند. وقتی بنتونیت وارد دستگاه گوارش می‌شود، مثل یک آهنربا سموم را به سطح خود می‌چسباند و بدون اینکه اجازه دهد سم وارد خون شود، آن را از طریق مدفوع دفع می‌کند.
جذب داخلی رطوبت و گازها
ساختار لایه‌ای بنتونیت مثل یک اسفنج عمل می‌کند و می‌تواند چندین برابر وزن خود آب و گاز (مثل آمونیاک) جذب کند. این ویژگی در خشک نگه داشتن بستر و کاهش بوی نامطبوع سالن بسیار موثر است.
خاصیت بنتونیت در خوراک دام و طیور چیست؟
استفاده از بنتونیت در جیره، ۴ مزیت فنی و اقتصادی مستقیم دارد، به طور کلی خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور به ۴ بخش زیر تقسیم می‌شوند:
حذف آفلاتوکسین از شیر و گوشت
بزرگترین مشکل خطرناک در ذرت و سویا، سم آفلاتوکسین است. این سم در کبد جمع می‌شود و در گاوهای شیری وارد شیر می‌شود که باعث مرجوع شدن شیر توسط کارخانجات لبنی می‌گردد. تحقیقات نشان داده است که افزودن ۱ تا ۲ درصد بنتونیت سدیمی فرآوری شده به جیره، می‌تواند تا ۹۰ درصد آفلاتوکسین موجود را جذب و خنثی کند. این ارزان‌ترین راه برای تضمین سلامت شیر است.
بهبود شاخص PDI و ماندگاری خوراک
یکی دیگر از خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور بهبود ماندگاری خوراک است. تولید پلت باکیفیت و بدون خاکه، دغدغه کارخانجات خوراک است. در واقع بنتونیت می‌تواند حالتی ژلاتینی و چسبناک پیدا کند و در نتیجه ذرات ذرت، سویا و مکمل‌ها را به هم می‌چسباند و شاخص ماندگاری پلت (PDI) را به شدت افزایش می‌دهد.
تنظیم pH و پیشگیری از اسیدوز
در جیره‌هایی که کنسانتره بالایی دارند (مثل پرواربندی یا گاوهای پرتولید)، خطر افت pH شکمبه و اسیدوز بالاست؛ اینجا هم خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور به چشم می‌آیند. بنتونیت خاصیت قلیایی دارد و می‌تواند به عنوان یک بافر ارزان‌قیمت (در کنار جوش شیرین) به تثبیت اسیدیته شکمبه کمک کند و محیط را برای فعالیت میکروب‌های مفید امن نگه دارد.
جذب بهتر مواد مغذی در بدن دام و طیور
در طیور گوشتی و گاوها، گاهی سرعت عبور مواد از روده آنقدر زیاد است که فرصت جذب کامل وجود ندارد. از خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور باید به این موضوع هم اشاره کنیم که بنتونیت با جذب آب، حجم مواد غذایی را افزایش داده و سرعت حرکت آن‌ها را در روده تنظیم می‌کند. این زمان اضافه ، به آنزیم‌ها فرصت می‌دهد تا مواد مغذی را بهتر هضم و جذب کنند.
انواع بنتونیت در بازار
برای اینکه به خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور دست پیدا کنید باید ۲ نوع مهم آن را بشناسید که در بازار هم وجود دارند اما کاربردهای متفاوتی دارند:
بنتونیت سدیمی
این بنتونیت دارای تورم بالا و چسبندگی عالی است و حتی قابلیت جذب آب فوق‌العاده‌ای دارد. به طور کلی بهترین گزینه برای پلت بایندر و توکسین بایندر است. اگر هدف شما استحکام پلت و جذب سموم است، نوع سدیمی (یا فعال‌شده با سدیم) را انتخاب کنید.
بنتونیت کلسیمی
نوع دیگری از خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور در بنتونیت کلسیمی وجود دارد که جاذب رطوبت و بافر ملایم است. این نوع تورم کمتری دارد و بیشتر به عنوان پرکننده معده و برای جذب رطوبت بستر استفاده می‌شود. قدرت چسبندگی آن در پلت کمتر از نوع سدیمی است.
نکات مهم مصرف بنتونیت در خوراک دام و طیور
اگرچه خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور بسیار زیاد است، اما مصرف بی‌رویه آن (بیش از ۲ تا ۳ درصد جیره) می‌تواند خطراتی داشته باشد:
تداخل با داروها: این ماده ممکن است برخی آنتی‌بیوتیک‌ها یا برخی مواد موجود در خوراک طیور را جذب کرده و اثر آن‌ها را خنثی کند.
خطر جذب ویتامین‌ها در دوزهای بالا: مصرف بیش از حد بنتونیت می‌تواند مانع جذب برخی ریزمغذی‌ها و ویتامین‌ها شود. بنابراین همیشه باید دوز مصرفی (معمولاً ۱۰ تا ۲۰ کیلوگرم در تن) توسط متخصص تغذیه تعیین شود.
جمع‌بندی: خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور
خواص بنتونیت در خوراک دام و طیور بسیار زیاد است؛ از یک سو با جذب سموم قارچی و پیشگیری از اسیدوز، سلامت گله را تضمین می‌کند و از سوی دیگر با بهبود کیفیت پلت و جذب بهتر مواد مغذی، ضریب تبدیل را بهبود می‌بخشد. با توجه به قیمت پایین این افزودنی نسبت به سایر جایگزین‌های تجاری، استفاده از بنتونیت فرآوری شده و باکیفیت در جیره، یکی از اقتصادی‌ترین روش‌ها برای بهبود خوراک دام و طیور است.
مقدار استاندارد مصرف بنتونیت در خوراک چقدر است؟
به طور معمول بین ۱ تا ۲ درصد (۱۰ تا ۲۰ کیلوگرم در هر تن خوراک) توصیه می‌شود. مقادیر بالاتر فقط با تجویز دامپزشک و در شرایط آلودگی شدید قارچی مجاز است.
آیا بنتونیت روی رنگ زرده تخم‌مرغ تاثیر دارد؟
بنتونیت به خودی خود تاثیری ندارد، اما با بهبود سلامت روده و جذب بهتر رنگدانه‌های موجود در ذرت و مکمل‌ها، می‌تواند به طور غیرمستقیم به خوش‌رنگ‌تر شدن زرده کمک کند.
آیا بنتونیت برای بستر طیور هم مفید است؟
بله، پاشیدن بنتونیت روی بستر باعث جذب رطوبت و کاهش گاز آمونیاک می‌شود که نتیجه آن کاهش سوختگی پای مرغ و بیماری‌های تنفسی است.
